Zadzwoń:
Psycholog sądowy wyjaśnia, co może unieważnić testament lub inną decyzję prawną
Autor: Krzysztof Dziadkiewicz – psycholog, biegły sądowy
Jako psycholog i biegły sądowy często spotykam się z pytaniem:
czy dana osoba, składając testament, podpisując umowę lub dokonując darowizny, była w pełni zdolna do podjęcia świadomej i swobodnej decyzji?
Zdarza się, że wątpliwości te pojawiają się dopiero po latach – a nawet po śmierci tej osoby. Właśnie wtedy moją rolą jako psychologa sądowego jest rzetelnie ocenić, czy złożone oświadczenie było ważne pod względem psychologicznym.
Czym jest oświadczenie woli – i kiedy może być prawnie nieważne?
Oświadczenie woli to formalne wyrażenie decyzji przez osobę – na przykład spisanie testamentu, przekazanie majątku czy zawarcie umowy cywilnej. Aby było ważne, osoba składająca takie oświadczenie musi:
- rozumieć jego treść i konsekwencje,
- podejmować decyzję świadomie i bez przymusu,
- nie być pod wpływem choroby psychicznej, która zakłóca ocenę rzeczywistości.
W polskim systemie prawnym takie sytuacje reguluje art. 82 Kodeksu cywilnego, który mówi o nieważności czynności prawnej dokonanej przez osobę pozbawioną świadomości lub swobody decyzji.
Praktyczne rozwinięcie tego tematu można znaleźć również na stronie Kancelarii Adwokackiej Krzysztofa Dudka – prawnika specjalizującego się w sprawach cywilnych i spadkowych.
Kazus: testament unieważniony z powodu urojeń – orzeczenie Sądu Najwyższego
W sprawie o sygn. akt II CKN 639/00, Sąd Najwyższy uznał testament za nieważny, ponieważ został sporządzony przez osobę cierpiącą na zaburzenia psychiczne – w szczególności zespół urojeniowy.
Testatorka – starsza kobieta – wykluczyła z dziedziczenia wszystkich bliskich krewnych, twierdząc, że „wszyscy ją prześladują”, i zapisała cały majątek dalszemu znajomemu. Po jej śmierci rodzina złożyła wniosek o unieważnienie testamentu. Biegli psycholog i psychiatra potwierdzili, że kobieta działała pod wpływem utrwalonych urojeń prześladowczych, które zniekształcały jej obraz rzeczywistości.
Sąd stwierdził, że nie była zdolna do świadomego i swobodnego złożenia oświadczenia woli – a testament został uznany za nieważny na podstawie art. 82 k.c.
Ten kazus bardzo dobrze pokazuje, jak zaburzenia psychiczne – szczególnie te dotyczące treści myślenia – mogą prowadzić do nieautentycznych decyzji prawnych, które wymagają weryfikacji przez sąd z udziałem biegłego psychologa.
Kiedy oświadczenie może być nieważne z powodów psychologicznych?
Jako biegły sądowy analizuję, czy w chwili składania oświadczenia u danej osoby nie występowały zaburzenia psychiczne, które mogłyby wykluczyć jej zdolność do świadomego działania.
Poniżej przedstawiam trzy najczęstsze sytuacje, które mogą prowadzić do uznania oświadczenia za nieważne:
Zaburzenia treści myślenia – urojenia
Urojenia to przekonania niezgodne z rzeczywistością, których nie można skorygować za pomocą argumentów. Osoba przekonana, że bliscy chcą ją otruć lub oszukać, może podjąć decyzję wyłącznie w oparciu o te fałszywe wyobrażenia – a nie fakty.
Zespół paranoidalny
Charakteryzuje się nadmierną podejrzliwością i przekonaniem, że inni działają w sposób wrogi. Osoba może zatem wykluczyć rodzinę z testamentu, uznając ich za wrogów – mimo braku realnych podstaw. Takie decyzje mogą mieć podłoże chorobowe, a nie racjonalne.
Psychozy maniakalne
W stanie manii osoby mogą rozdawać majątek, podpisywać dokumenty lub podejmować zobowiązania bez refleksji, pod wpływem silnych emocji, euforii, a nawet poczucia wielkości. Ich zdolność do oceny rzeczywistości i konsekwencji działania bywa wtedy poważnie ograniczona.
Czy można ocenić ważność oświadczenia po czasie? Tak – dzięki opinii retrospektywnej
Nawet jeśli od złożenia oświadczenia upłynęły lata – a osoba już nie żyje – możliwe jest sporządzenie tzw. opinii retrospektywnej (post scriptum). Jest to opinia psychologiczna, która na podstawie:
- dokumentacji medycznej i psychiatrycznej,
- relacji świadków,
- zapisów notarialnych i codziennych zachowań,
pozwala zrekonstruować stan psychiczny osoby w chwili podejmowania decyzji. Jako biegły analizuję wówczas, czy istniała realna zdolność do rozumienia skutków i pokierowania swoim postępowaniem.
Co może się zdarzyć, gdy ta zdolność była zniesiona?
Na podstawie opinii psychologicznej sąd może:
- uznać testament za nieważny,
- unieważnić umowę cywilną,
- ochronić interesy osób pokrzywdzonych przez decyzje podjęte pod wpływem choroby.
Psychologia sądowa – narzędzie zrozumienia i sprawiedliwości
Nie każda nietypowa decyzja wynika z zaburzenia psychicznego. Ale gdy są ku temu przesłanki – moją rolą jako biegłego psychologa sądowego jest uczciwa i wnikliwa ocena, czy dana osoba rzeczywiście była zdolna do samodzielnego działania.
Tego typu opinie mają duże znaczenie dowodowe w sprawach spadkowych i cywilnych. Pomagają chronić tych, którzy nie byli już w stanie bronić swoich interesów – oraz wspierać tych, których sytuacja prawna została przez takie decyzje zachwiana.